Từ kính trọng đứng ở đâu trong câu
Po không có nghĩa riêng. Nó thêm sắc thái kính trọng, và đứng gần đầu câu, thường ngay sau từ đầu tiên hoặc cụm từ cố định, như trong Magandang umaga po. Nhiều người học chỉ đặt nó ở cuối câu, điều này có thể nghe không ổn trong những câu dài hơn. Những mẫu này bao quát gần như mọi điều bạn sẽ nói với ông bà.
- Sau từ đầu tiên, hoặc sau những từ nhỏ như lang: Salamat po. / Hindi po. / Okay lang po ako.
- Với na hoặc pa: những từ ngắn đó đứng trước, sau đó mới đến po. Vì vậy là Aalis na po ako, chứ không phải Aalis po na ako.
- Với từ để hỏi ba: po đứng trước nó. Kumain na po ba kayo? Trong cách nói hằng ngày, người ta thường bỏ ba: Kumain na po kayo?
- Trước một từ cần âm nối -ng, nó trở thành pong: Ano pong gusto ninyo? (Bà muốn gì ạ?)
- Trong một câu dài, bạn sẽ nghe nó nhiều hơn một lần, như Opo, kumain na po ako. Đó là chuyện bình thường, không phải dùng quá đà.
Những câu nói hằng ngày với Lola và Lolo
Đây là những câu bạn sẽ dùng ở hầu hết mọi lần đến thăm hoặc gọi điện, từ lúc đến cho đến lúc chào tạm biệt.
Mano po, Lola.
Nghĩa: Bà ơi, cháu xin bà chúc phúc ạ.
Nói khi bạn cầm tay bà để làm nghi thức chúc phúc lúc đến hoặc lúc về. Xem phần ghi chú bên dưới.
Kumusta na po kayo?
Nghĩa: Dạo này ông/bà có khỏe không ạ?
Lễ phép. Dạng thân mật là Kumusta ka na?, bạn sẽ dùng với anh chị em họ.
Kumain na po ba kayo?
Nghĩa: Ăn cơm chưa?
Câu hỏi mà ông bà sẽ hỏi bạn, được hỏi ngược lại. Hỏi lại thể hiện sự quan tâm.
Opo, kumain na po ako.
Nghĩa: Vâng, cháu ăn rồi ạ.
Hindi pa po.
Nghĩa: Chưa.
Hãy chuẩn bị tinh thần được mời ăn ngay.
Salamat po, Lolo.
Nghĩa: Cháu cảm ơn ông ạ.
Aalis na po ako. Ingat po kayo.
Nghĩa: Cháu đi đây ạ. Ông bà giữ gìn sức khỏe ạ.
Thường đi kèm thêm một câu Mano po nữa khi ra về.
Khi bạn không nghe kịp Lola nói gì
Ông bà thường nói nhanh, dùng từ cổ hoặc chuyển sang ngôn ngữ của tỉnh quê. Những câu này giúp cuộc hội thoại tiếp tục một cách lễ phép.
Ano po ulit, Lola?
Nghĩa: Bà nói lại được không ạ?
Pasensya na po, hindi ko po naintindihan.
Nghĩa: Cháu xin lỗi, cháu không hiểu ạ.
Ano po ang Tagalog ng "proud"?
Nghĩa: Từ "proud" trong tiếng Tagalog là gì ạ?
Ông bà thường rất thích được hỏi. Đặt từ tiếng Anh nào bạn muốn hỏi vào cuối câu.
Cách xưng hô kính trọng: dùng số nhiều cho một người lớn tuổi
Tiếng Tagalog thể hiện sự kính trọng bằng cách dùng "you" số nhiều cho một người lớn tuổi, giống như tiếng Pháp dùng "you" số nhiều làm dạng trang trọng. Với lola của bạn, ka và ikaw trở thành kayo, và phần còn lại của câu cũng thay đổi theo.
- ka / ikaw trở thành kayo: Saan po kayo pupunta? (Bà đi đâu đấy ạ?)
- mo trở thành ninyo, thường được nói là n'yo: Gusto n'yo po ba ng kape? (Bà có muốn uống cà phê không ạ?)
- sa 'yo trở thành sa inyo: Para po sa inyo ito. (Cái này là cho bà ạ.)
- Khi nói về một người lớn tuổi với một người lớn khác, người ta cũng thường dùng "they" số nhiều: Tulog na po sila (Bà ngủ rồi). Gọi trực tiếp ai đó là sila hoặc nila, như trong Ano pong kailangan nila? (Quý khách cần gì ạ?), là cách nói còn trang trọng hơn nữa. Bạn sẽ nghe cách này từ nhân viên cửa hàng và trong những gia đình rất truyền thống, nhưng bạn hiếm khi cần dùng nó với ông bà.
- Trong cách nói hằng ngày ở Manila, bạn sẽ nghe po đi kèm với ka, chẳng hạn khi nhân viên trẻ nói với khách hàng. Với ông bà, hãy luôn dùng kayo.
Dạng khác bạn sẽ nghe, và nên dùng dạng nào
Opo là tiếng "vâng" lễ phép, và nó thay cho oo thông thường. Bạn cũng sẽ nghe ho và oho. Chúng có cùng nghĩa và phổ biến giữa những người lớn ở Metro Manila và các tỉnh lân cận, thường là với người lạ, như Para ho! để gọi xe jeepney dừng lại. Nhiều người thấy chúng kém trang trọng hơn một chút. Trẻ em thường được dạy po và opo, và đó là lựa chọn an toàn với ông bà của bạn. Mỗi gia đình dùng một kiểu khác nhau, nên hãy làm theo bố mẹ bạn.
Danh xưng gia đình và nghi thức chúc phúc bằng tay
Cách thực hiện nghi thức chúc phúc bằng tay
Cầm tay phải của người lớn tuổi, hơi cúi người, và chạm mu bàn tay của họ lên trán bạn trong khi nói Mano po. Từ này bắt nguồn từ một từ tiếng Tây Ban Nha có nghĩa là "tay". Hãy làm khi bạn đến và khi bạn về. Nhiều người lớn tuổi đáp lại bằng một lời chúc phúc, thường chỉ là "God bless" bằng tiếng Anh. Có gia đình làm với mọi người họ hàng lớn tuổi và cha mẹ đỡ đầu; có gia đình chỉ làm với ông bà.
Danh xưng thay cho tên riêng
Họ hàng lớn tuổi gần như không bao giờ được gọi chỉ bằng tên riêng. Dùng Lola và Lolo cho ông bà, Tita và Tito cho cô dì chú bác và bạn bè của bố mẹ, và Ate và Kuya cho chị, anh và anh chị họ lớn tuổi hơn. Thêm tên vào phía sau: Tita Baby, Kuya Jun.
Khi bạn quên từ kính trọng
Ai cũng gặp chuyện này, nhất là khi bạn đang tập trung tìm đúng động từ. Đừng dừng lại để xin lỗi; chỉ cần dùng nó ở câu tiếp theo. Hầu hết ông bà chỉ đơn giản là vui vì bạn nói tiếng Tagalog với họ, và một số người sẽ mỉm cười nhắc khéo bạn. Nếu chỉ nhớ được một điều, hãy nói opo thay vì oo.
Pha tiếng Anh vào cũng không sao
Những câu như Love you po, Lola! và Happy birthday po, Lolo! rất phổ biến trong các gia đình Philippines, ở Philippines cũng như ở nước ngoài. Sự kính trọng thể hiện qua từ kính trọng, chứ không phải qua việc tránh dùng tiếng Anh.
Cuộc gọi video với Lola
Bạn gọi video từ Mỹ cho bà của bạn ở Quezon City. Đường truyền bị đứng hình một lúc.
Lola
Hello? Apo, naririnig mo ba ako?
Nghĩa: Alô? Cháu có nghe bà nói không?
Bạn
Opo, Lola! Naririnig ko na po kayo. Kumusta na po kayo?
Nghĩa: Vâng, bà ơi! Giờ cháu nghe thấy bà rồi. Dạo này bà có khỏe không ạ?
Lola
Eto, mabuti naman. Medyo masakit lang ang tuhod ko. Ikaw, kumain ka na ba?
Nghĩa: Bà vẫn khỏe. Chỉ hơi đau đầu gối một chút thôi. Còn cháu, ăn gì chưa?
Bạn
Opo, kumain na po ako. Kayo po, Lola? Kumain na po ba kayo?
Nghĩa: Vâng, cháu ăn rồi ạ. Còn bà thì sao ạ? Bà ăn chưa ạ?
Lola
Oo, nagluto si Tita Baby mo ng sinigang. Kailan ka ba uuwi rito?
Nghĩa: Ừ, cô Baby của cháu nấu canh sinigang. Thế bao giờ cháu về?
Bạn
Pasensya na po, Lola, nag-freeze po kayo. Ano po ulit?
Nghĩa: Bà ơi, cháu xin lỗi, màn hình bị đứng. Bà nói lại được không ạ?
Lola
Sabi ko, kailan ka uuwi rito sa Pilipinas?
Nghĩa: Bà hỏi là bao giờ cháu về đây, về Philippines?
Bạn
Sa December po, sana. Miss na miss ko na po kayo.
Nghĩa: Tháng 12 ạ, cháu hy vọng thế. Cháu nhớ bà lắm.
Lola
Ay, salamat sa Diyos! Mag-ingat ka diyan, ha? Huwag kang magpapagod.
Nghĩa: Ôi, tạ ơn Chúa! Ở bên đó giữ gìn sức khỏe nhé cháu? Đừng làm việc quá sức.
Bạn
Opo, Lola. Ingat din po kayo. Love you po!
Nghĩa: Vâng, bà ơi. Bà cũng giữ gìn sức khỏe ạ. Cháu thương bà!
Âm thanh sử dụng giọng nói AI mà bạn nghe trong các cuộc hội thoại trên ChitterChatter.
Từ một phiên luyện tập thực tế
Đội ngũ của chúng tôi đã thử tình huống này trên ChitterChatter với phần mô tả ở mục luyện tập bên dưới. Một giọng nói tổng hợp đọc các câu của người học; câu trả lời của nhân vật AI và phần phản hồi là do ChitterChatter tạo ra. Dưới đây là những câu đầu tiên của cuộc hội thoại, đã được lược bớt đôi chút.
Lola
Apo! Kumusta ka? Kumain ka na?
Nghĩa: Cháu của bà! Cháu khỏe không? Ăn gì chưa?
Bạn
Opo, Lola! Kumain na po ako. Kumusta naman po kayo?
Nghĩa: Dạ, bà ơi! Cháu ăn rồi ạ. Còn bà, bà có khỏe không ạ?
Lola
Ay, mabuti naman ako. Medyo mainit lang kanina. Kumain ako ng tinola at kanin. Ikaw, ano ang kinain mo?
Nghĩa: Ôi, bà vẫn khỏe. Chỉ là lúc nãy trời hơi nóng. Bà ăn canh gà nấu gừng với cơm. Còn cháu, cháu ăn gì?
Bạn
Nag-toast lang po ako, tapos itlog. Masarap po yung tinola niyo, Lola!
Nghĩa: Cháu chỉ ăn bánh mì nướng, rồi ăn trứng thôi ạ. Canh gà nấu gừng của bà ngon quá, bà ơi!
Lola
Salamat, apo. Sa susunod na uwi mo, lutuin ko ulit. Kailan ka uuwi?
Nghĩa: Cảm ơn cháu yêu. Lần sau cháu về nhà, bà sẽ nấu lại. Bao giờ cháu về?
Bạn
Siguro sa Pasko po, Lola. Miss ko na po kayo. Anong ginagawa niyo ngayon?
Nghĩa: Chắc là dịp Giáng sinh ạ, bà ơi. Cháu nhớ bà. Bây giờ bà đang làm gì ạ?
Lola
Nandito lang ako sa bahay, nagdidilig ng halaman sa balkonahe. May bagong dahon ang calamansi ko. Ikaw, anong ginagawa mo?
Nghĩa: Bà chỉ ở nhà thôi, đang tưới cây ngoài ban công. Cây chanh của bà mới ra một chiếc lá non. Còn cháu, cháu đang làm gì đấy?
Bạn
Nag-aaral po ako, Lola. Tapos minsan naglalakad ako sa park. Ano po ulit yung sinabi niyo tungkol sa calamansi? Hindi ko po narinig.
Nghĩa: Cháu đang học bài ạ, bà ơi. Thỉnh thoảng cháu đi dạo trong công viên. Lúc nãy bà nói gì về cây chanh ấy ạ? Cháu không nghe thấy.
Lola
Oo, pakitingin, may bagong dahon ang calamansi ko.
Nghĩa: Ừ, cháu xem này, cây chanh của bà mới ra một chiếc lá non.
Bạn
Ay, ang galing po! Gusto ko makita yung calamansi niyo. Malaki na po ba?
Nghĩa: Ôi, tuyệt quá ạ! Cháu muốn xem cây chanh của bà. Nó to chưa ạ?
Lola
Hindi pa masyado, pero lumalaki na. Gusto mo rin ba mag-alaga ng halaman?
Nghĩa: Chưa to lắm, nhưng đang lớn dần. Cháu cũng muốn chăm cây không?
Bạn
Opo, gusto ko din po sana ng halaman. Anong halaman po ang madali alagaan?
Nghĩa: Dạ, cháu cũng muốn có một cái cây. Cây gì dễ chăm hả bà?
Những gì phản hồi đã chỉ ra
Những gì người học đã nói
Aloe vera po, parang madali lang po alagaan.
Cách nói rõ ràng hơn
Parang madali lang pong alagaan.
Thêm một âm nối vào từ kính trọng đứng trước động từ giúp câu mô tả một hành động nghe tự nhiên hơn.
Những gì người học đã nói
Ano po ulit yung sinabi niyo tungkol sa calamansi? Hindi ko po narinig.
Cách nói rõ ràng hơn
Pakiulit po, Lola.
Đây là một cách lịch sự để hỏi lại cho rõ, và giúp cuộc hội thoại tiếp diễn trôi chảy. Phần phản hồi gợi ý câu này như một cách khác để nhờ người khác nhắc lại.
Những gì người học đã nói
Opo, Lola! Kumain na po ako. Kumusta naman po kayo?
Cách nói rõ ràng hơn
Mabuti naman po ba kayo?
Bạn đã dùng các từ kính trọng một cách tự nhiên khi trả lời bà và hỏi thăm bà. Phần phản hồi khuyên bạn tiếp tục dùng chúng với người lớn tuổi và gợi ý câu này như một cách hỏi thăm bà lễ phép khác.
Luyện một cuộc gọi với ông bà
Các từ kính trọng chỉ trở thành phản xạ khi bạn dùng chúng trong lúc đang nghĩ về điều khác. Một cuộc gọi luyện tập giúp bạn hình thành thói quen đó trước cuộc gọi thật.
- Mở Tạo bằng AI và dán đoạn mô tả bên dưới. Đổi thành phố và tin tức gia đình cho khớp với gia đình bạn.
- Nói thành tiếng với nhân vật AI đóng vai bà của bạn. Hãy cố trả lời mọi câu hỏi có/không bằng tiếng "vâng" lễ phép.
- Sau cuộc gọi, hãy xem lại phản hồi: bạn đã đạt những mục tiêu học tập nào, một câu bạn đã nói kèm cách diễn đạt rõ ràng hơn, và toàn bộ bản chép lời, nơi bạn có thể phát hiện những từ thể hiện sự kính trọng mà bạn đã bỏ sót.
- Hỏi Huấn luyện viên AI về bất kỳ gợi ý nào, rồi gọi lại và cố dùng cách xưng hô kính trọng trong mọi câu hỏi của bạn.
Mô tả như thế này khi bạn tạo hoạt động
Cuộc gọi video bằng tiếng Tagalog với lola của tôi, bà sống ở Quezon City. AI đóng vai bà tôi, một người ấm áp, nói hơi nhanh, và hỏi tôi đã ăn chưa và bao giờ tôi về nhà. Tôi cần trả lời lễ phép với po, opo và kayo, hỏi thăm sức khỏe của bà, nhờ bà nhắc lại khi tôi không hiểu, và chào tạm biệt. Trình độ sơ cấp, người học ngôn ngữ di sản.
Những câu hỏi người học thường đặt ra đầu tiên
Tôi có cần dùng po với bố mẹ không?
Điều này tùy từng gia đình. Nhiều người Philippines dùng nó với bố mẹ, nhất là trong những gia đình truyền thống hơn và ở các thế hệ lớn tuổi, trong khi những người khác chỉ dùng với ông bà và những người lớn tuổi khác. Hãy nghe cách anh chị em họ của bạn nói chuyện với bố mẹ họ, hoặc đơn giản là hỏi bố hay mẹ bạn xem họ thích cách nào.
po và opo khác nhau thế nào?
Từ đầu tiên là từ kính trọng mà bạn thêm vào gần như mọi câu. Từ thứ hai là một từ duy nhất mang nghĩa "vâng" lễ phép, và nó thay cho tiếng "ừ" thông thường. Vì vậy, bạn nói tiếng "vâng" lễ phép một mình, và thêm từ kính trọng vào mọi câu khác bạn nói với người lớn tuổi.
Quên po khi nói chuyện với người lớn tuổi có bị xem là bất lịch sự không?
Thỉnh thoảng quên một lần không phải chuyện lớn, nhất là với người lớn lên bên ngoài Philippines. Người lớn tuổi thường nhận ra là bạn đang cố gắng. Điều có thể bị xem là thiếu tôn trọng là không bao giờ dùng nó, hoặc cứ dùng tiếng "ừ" thân mật hết lần này đến lần khác dù đã được nhắc.
Có thể dùng po với người nhỏ tuổi hơn mình không?
Có. Nhân viên cửa hàng, tài xế và nhân viên tổng đài dùng nó với khách hàng ở mọi lứa tuổi, và nhiều bậc cha mẹ nói với con nhỏ để chúng tập thành thói quen. Nó thể hiện sự lịch sự, chứ không chỉ liên quan đến tuổi tác, nên dùng nó với người lạ hiếm khi sai.